Niezwykły świat dziecięcej wyobraźni

Przedszkolaki z wielkim zaangażowaniem wcielają się w zabawie w bohaterów, czarodziejki czy przedstawicieli różnych zawodów. Uwielbiają słuchać bajek i baśni, a niejeden przedszkolak sam wymyśla niezwykłe historie. Często to, co wyobrażone, jest dla dziecka źródłem radości, ale czasem budzi w nim lęk. Dlaczego wyobraźnia jest tak ważna? Jak rodzice mogą wspierać rozwój wyobraźni dziecka?

Wyobraźnia dziecka

O tym, że dziecko ma wyobraźnię, mówimy wtedy, kiedy potrafi tworzyć w swoim umyśle obrazy tego, czego nie zna lub co nie istnieje w rzeczywistości. Wyobrażenia mogą mieć charakter fantastyczny (np. bycie Supermanem, posiadanie skrzydeł) lub mogą dotyczyć zdarzeń prawdopodobnych, których jednak dziecko nie doświadcza (np. podróż do Afryki, bycie lekarzem). Wyobraźnia pojawia się już około 18. miesiąca życia, kiedy dziecko zaczyna się bawić w taki sposób, że np. klocek służy mu za słuchawkę od telefonu lub pije ono z kubeczka herbatę "na niby". Okresem intensywnego rozwoju wyobraźni jest wiek przedszkolny. Wtedy też dzieci bawią się w rozbudowane zabawy symboliczne (zabawy na niby), w których odgrywają różne role, udają, że przebywają w wyobrażonych miejscach, posiadają wymyślone zdolności i korzystają
z przedmiotów istniejących na niby. Jest to również czas, kiedy dzieci, szczególnie starszaki, chętnie wymyślają niezwykłe historie i opowiadają je rodzicom. Co ważne, opowieści dzieci w tym wieku,
np. o tym, że po drodze do przedszkola spotkały jednorożca, nie są kłamstwami. Te konfabulacje są wyrazem pracy wyobraźni dziecka i jego naturalnej potrzeby dzielenia się swoimi przeżyciami z ważną osobą. Dzieci w wieku przedszkolnym uwielbiają słuchać bajek, szczególnie takich, w których występują postacie fantastyczne, jak smoki, czarodzieje i wróżki, zwierzęta mówiące ludzkim głosem, oraz różne nadprzyrodzone zjawiska i moce. Zaabsorbowanie dziecka bajkowym światem jest oznaką, że dziecko czerpie z bogatych zasobów, jakie kryje jego wyobraźnia.

Pożytki z wyobraźni

Wyobraźnia napędza różne sfery rozwoju dziecka: poznawczą, emocjonalną i społeczną. W sferze poznawczej dzięki wyobraźni dziecko może przewidywać skutki swoich działań oraz wykonywać zadania umysłowe: rozwiązywać zagadki czy praktyczne problemy w życiu codziennym (np. co zrobić, żeby dosięgnąć pudełko stojące wysoko na półce). Wyobraźnia pozwala dziecku podejmować próby zrozumienia osób, których nigdy nie spotkało (np. żyjących w innej kulturze), i zdarzeń, w których nie uczestniczyło (np. wydarzeń historycznych). W ten sposób dzięki wyobraźni dziecko może lepiej zrozumieć świat rzeczywisty. Rozwinięta wyobraźnia sprzyja osiąganiu przez starsze dzieci sukcesów szkolnych. Jest niezbędna do twórczego myślenia, które pomaga radzić sobie w trudnych lub nieznanych sytuacjach, i jest cennym zasobem w dorosłym życiu.

Wyobraźnia jest silnie związana z emocjami dziecka. W zabawie na niby dziecko może przepracować swoje bieżące trudności i szukać rozwiązań problemów. W zabawie wyobrażeniowej dziecko stwarza świat, w którym może o wszystkim decydować: być kimś silnym, odważnym i wyjątkowym. Z kolei wyobrażony przyjaciel często jest dla dziecka źródłem wsparcia, dodaje mu pewności siebie i zastępuje nieobecne osoby. Czasem ustami wyobrażonego przyjaciela dziecko próbuje coś powiedzieć dorosłym. Może być to komunikat, którego nie jest ono w stanie wypowiedzieć wprost. Dlatego warto być uważnym na to, co robi i co mówi niewidzialny przyjaciel. Dzięki tym obserwacjom rodzic może lepiej zrozumieć dziecko i zapewnić mu wsparcie, którego ono potrzebuje.

Wyobraźnia wiąże się z rozwojem społecznym między innymi przez to, że sprzyja rozwojowi empatii. Dziecko może wyobrazić sobie, co czuje inna osoba, czego może pragnąć i w czym jej punkt widzenia różni się od punktu widzenia jego samego. Ponadto w zabawach z rolami (np. w dom, w szkołę, w szpital) dzieci trenują umiejętności społeczne i uczą się norm zachowania obowiązujących w społeczeństwie.

Wyobraźnia a rzeczywistość

Dzieci potrafią rozróżniać fantazję i rzeczywistość, ale granice między nimi są dla nich płynne. Jeszcze do około 7. roku życia dzieci mają wiele fałszywych przekonań – są skłonne wierzyć w istnienie różnych fantastycznych postaci i zjawisk oraz łatwo mogą zostać wprowadzone w błąd przez dorosłych
i rówieśników. Dzieci są szczególnie skłonne wierzyć w zapewnienia innych, jeżeli potwierdzają je konkretne "dowody". Np. wiara w Świętego Mikołaja czy w Wróżkę Zębuszkę jest podtrzymywana przez to, że dzieci znajdują prezenty przyniesione przez tych bohaterów, a osoby dorosłe zapewniają je o tym, że to właśnie Mikołaj czy Wróżka odwiedza je w czasie snu.

Rodzice czasami zastanawiają się, czy należy podtrzymywać wiarę dzieci w baśniowe postacie oraz kiedy powinno się dziecku wyjawić prawdę. Podobne pytania pojawiają się, kiedy dziecko ma wyobrażonego przyjaciela. Kiedy przedszkolak pyta, czy istnieje Mikołaj, warto zapytać go, co on sam o tym myśli. Jeżeli dziecko zdaje się mocno wątpić w istnienie Mikołaja, prawdopodobnie jest już gotowe, by poznać prawdę. Natomiast rodzic przedszkolaka, który ma wyobrażonego przyjaciela, może podążać za dzieckiem, czyli zachowywać się tak, jakby ten przyjaciel istniał. Dziecko samo, we właściwym dla siebie momencie, zrezygnuje z jego towarzystwa.

Przedszkolaki nie mają jeszcze wystarczająco rozwiniętych zdolności poznawczych, żeby prawidłowo rozróżniać to, co jest niemożliwe (np. że jeśli się połknie pestkę od jabłka, w brzuchu wyrośnie jabłoń), od tego, co jest mało prawdopodobne, ale teoretycznie możliwe (np. wygranie na loterii). Dlatego tak ważne jest, aby rodzice pomagali dzieciom w poznawaniu świata, wyjaśniali różne zjawiska i tłumaczyli znaczenie sytuacji, w których uczestniczy dziecko.

Wyobraźnia czasem płata figle, przez co mogą się u dzieci pojawiać różne lęki, np. przed potworami
w nocy, przed byciem porwanym przez wiedźmę czy przed tym, że w trakcie wizyty dentysta uszkodzi ich ciało. Wtedy znów ważną rolę odgrywa rodzic, który rozumie obawy dziecka i mówi np. Widzę, że się boisz.
To trudna sytuacja. Warto również opowiadać dziecku o tym, jak będą wyglądały czekające je wydarzenia (np. wizyta u lekarza). Dziecko, wyobrażając sobie przyszłą sytuację, przygotowuje się do poradzenia sobie
z nią. Jako rodzic możesz również korzystać z wyobraźni dziecka, żeby oswoić jego lęki związane z porą snu, np. podpowiadając, że w nocy przed potworami dziecko będą chronili jego pluszowi przyjaciele: lwy, misie, psy.

Wspieranie rozwoju wyobraźni

Wyobraźnia jest naturalną zdolnością dziecka. Stanowi niezbędną część prawidłowego rozwoju i sprzyja rozwojowi w innych sferach funkcjonowania. Dlatego tak ważne jest, aby dziecko miało czas na swobodną zabawę, kiedy będzie mogło bawić się na niby. Jeżeli chcesz wspierać rozwój wyobraźni Twojego dziecka, istnieje kilka prostych sposobów, które sprawią radość zarówno dziecku, jak i Tobie.

• Bawcie się razem w zabawy symboliczne: w sklep, lekarza, czarodziei. We wspólnej zabawie, kiedy dziecko poprosi o rzecz, której nie macie lub która nie nadaje się do zabawy, umówcie się, że istnieje ona na niby, lub zastąpcie ją czymś innym, co będzie ją udawać (np. zamiast prawdziwego noża weźcie płaski klocek).
• Ogranicz czas spędzany przez dziecko na oglądaniu bajek lub telewizji. Oglądając, dziecko jest głównie biernym odbiorcą i nie uruchamia wyobraźni.
• Czytaj dziecku – słuchając, dziecko intensywnie pracuje nad wyobrażaniem sobie treści bajki.
• Ogranicz ilość skomplikowanych zabawek elektronicznych, które nie pozwalają dziecku na kreatywną zabawę.
• Wyposaż pokój dziecka w proste zabawki, które umożliwiają różnorodne zabawy na niby (niezależnie od płci): przybory kuchenne, naczynia i plastikowe owoce, warzywa etc., lalkę-bobasa, pacynki, figurki zwierząt i ludzi, miecz lub pistolet (nie bój się dać dziecku "broni", walka jest jednym z typowych rodzajów zabawy na niby), klocki, pojazdy.
• Zadbaj, żeby w dziecko miało dostęp do materiałów, które wyzwalają jego aktywność twórczą, takich jak: kawałki tkanin i włóczki, papier o różnych fakturach, suszone liście, piórka, farby, kredki, ciastolina.